27 dewletên Kurdan, Rahê zimanê Kurdî, dînên Kurdistanî...

Etîmolojî ango rahê navê 'KURD', di dîrokê de Dewletên Kurdan ava kirine, rahê zimanê kurdî, zaraveyên kurdî, Aryen û Êranzemîn, dînên ku li Kurdistanê peyda bûne... Ez ê di vê nivîsarê li ser van mijaran rawestim.

'KURDISTAN'. Wateya vê peyvê welatê Kurdan e. Ji 'kurd' û '-stan' pêk tê. Bi hezaran sal in li gel kurdan gelek nîjadên ango qewmên cida li Kurdistanê dijîn. Beriya hezaran salan ji pêşiyê kurdan re digotin 'kurtî', 'karda', 'kadû', 'kardûx', 'gurd', 'gut', 'kortûx', 'gortay', 'kurdaye' [1], [2]. Wateya van navanên kurdan 'çîyayî' [3] û 'qehreman' in [4].

Ka em lê binêrin kengê, kê çi nav li kurdan kiribûn?

  • Sûmeriyan (Sumerians) digotin: Karda, Kurtî ve Gutî
  • Babîliyan (Babylonians) digotin: Garda û Karda, 
  • Asûran (Assyrians) digotin: Qurtî û Gutî, 
  • Grekan (Greks, Yewnan) digotin: Kardux û Gordux,
  • Ermeniyan (Armenians) digotin: Kortukh û Gortaî (Kardo/Kardox), 
  • Farisan (Persians) digotin: Gurd (Qehreman) an jî Kurd, 
  • Sûryaniyan (Syrians) digotin: Kardu û Kurdaye, 
  • Îbraniyan û Kildaniyan (Hebrews and Chaldeans) digotin: Kurdaye, 
  • Aramayî û Nestûriyan (Armamic and Nestorians) digotin: Kadu, 
  • Li destpêka Îslamê Ereban (Arabs) digotin: Kurd (pirjimariya wê: Ekrad), 
  • Piştî Pz. 7'an Ewropiyan digotin (Europeans): Kurd[5]

 “-STAN” jî peyveka Arî ye ye, wateya 'welat' dihewîne, rehê vê peyva Arî [6] 'stano' ye ku  'stand' a ingilîzî jî ji vê rehê ye[7]. Arî pêşiyên kurdan ên qedîm in. Axa kurdistanê ji kêmzêde 700.000 km2 tê heye.  Hejmara kurdên li Kuridstanê ji 40 milyonan zêdetir e.

Ji sere dîrokê heya niha ji 25’an zêdetir dewlet ava kirine.

DEWLETÊN KURDAN DI DÎROKÊ DE AVAKIRINE EV IN

1-) Dewleta GUTÎ (=Kurtî) (Bz. 2700-1070) [8], [9], [10]
2-) Dewleta  SÛBARÛ (Bz. 4000-3000) [11]
3-) Dewleta LÛLÛ (Bz. 2800-heya beşdarî Medyayê dibin) [12].
4-) Dewleta KASSÎT (Bz. 1595an-1207ê) [13].
Pêşiyên kurdan Hûri ne. Huriyan ev 4 dewletên qedîm avakiribûn. Destên DNA yên bijîjkî û zanistî jî diyar dikin ku kurd neviyên Hûriyan in. Piştî Huriyan serdema dewletbûna kurdên Arî dest pê dike.
5-) Dewleta MÎTANNÎ (Bz. 1500-Bz. 1250) [14], [15]
6-) Dewleta ÛRARTÛ (XALDÎ, BIAI, BIANILI) (Bz. 860-Bz. 580) [16], [17], [18]
7-) Dewleta MED (Bz. 727-Bz. 550)[19]
8-) Dewleta ZÎLAN (Bz. 1000'an-Bz. 47) [20]
9-) Dewleta KOMAGENE (Bz. 162-Pz. 72) [21]
10-) Konfederasyona AXAMENÎŞ (Bz. 550-Bz. 330), (Konfederasyona Faris, Kurd, Belûç…)
11-) Dewleta HASNAWÎ (959-1089) www.bedelboseli.com
12-) Dewleta ŞEDADÎ (951-1256)
13-) Dewleta GOR (1030-1215)
14-) Dewleta HEZBANÎ (906-1000)
14-) Dewleta BÛWEYHÎ (934-1062)
15-) Dewleta FEDLAWÎ (913-1424, Kurdên Lor)
16-) Dewleta HEMDANÎ (929-1050)
17-) Dewleta XÛRŞÎDÎ (1156-1534, Kurdên Lor)
18-) Dewleta MERWANÎ (985-1059)
19-) Dewleta EYYÛBÎ (1171-524)
20-) Derwleta BAWANDÎ (665-1349, Kurdên Zaza)
21-) Dewleta ZIYARÎ (927-1090, Kurdên Zaza)
23-) Dewleta KENGARÎ (916-1090, Kurdên Zaza),
24-) Dewleta CESTANÎ (Sedsalên 6-12'an, Kurdên Zaza)
25-) Dewleta ŞEBÎNKANΠ(Kurdên Zaza)
26-) Dewleta KAKÛYÎ (1008-1119, Kurdên Zaza)[22]-[23]-[24]-[25].
27-) Dewleta ZEND (1735-1794) (Kurdên Yarêsan)
28-) Komara KURDISTANÊ (1945-1946) (Mahabad)

Wêne: Alaya Dewleta ZEND

Di dîrokê de ROJ her dem li ser ala û sembolên kurdan hebû. Ji mêj ve kurdan ji "ROJ"ê re digotin "MÎR". Lewma Kurd ji rêberên xwe re dibêjin "MÎR".

Zimanê kurdan 'kurdî' ye. Kurdî ji 5 zaraveyan pêk tê [26]. Kirdkî (Zazakî), Goranî, Soranî, Kurmancî û Lorî ye. Kesekî zaraveyê xwe baş bizane dikare di mehekê de zaraveyên din fehm bike û bixwîne. Ev qas nêzî hev in.

Zimanê kurdan yê îroyîn [27] ji malbata Îndo-Ewropî ye ango zimanekî Arî ye. Di nav malbata zimanên Arî de ji beşa Êranê ye [28]. Ji ber ku Kurdî û zimanên mîna Farisî, Ingilîzî, Frensî, Hindî, Rûsî û hwd. ji yek malbatê ne; bingeh, peyv û mantiqê wan dişibin hev.

Her wiha; 40 milyon Kurdên îroyîn û 20 milyon Belûç bi eslê xwe yek netewe ne û neviyê Mediyan in [29]. Belûcan ev dîrok û rastî nivîsandine û ta îro parastine.

Kurdistan li rojhilatê Anatoliya, li Mezopotamyaya Jor û  li rojavayê Îranê ye. Welatê kurdan ê dagirkirî di bin serweriya van dewletan ve ye: Îran, Suriye, Tirkiye, Êraq, Ermenîstan û Azerbaycan. Bajarên navendî Amed, Qamişlo û Hewlêr in. Ji derveyî Kurdistanê 2 bajar hene ku ji bajarên Kurdistanê pirtir kurd li wir dijîn; Stenbol û Xorosan.

Me got kurdî zimanekî 'Arî' û 'Êranî' ye. Gelo “arî” kî ne û “Îran” ku ye?

Arî (Aryen) kî ne?

Hinek zanyarên demên berê dibêjin Arî ji Kafkasiya belavî cîhanê bûne [30A].  Lêbelê lêkolînên nû diyar dikin ku Aryen ji Kurdistanê bûn û ji vir belavî cîhanê bûne (Science, Tîrmeh-2012) Kêmzêde berî 4 hezar salan ji ber sebebên cuda ev qewm ji welatê xwe belavî cîhanê dibe.

Şoreşa Neolîtîkê li Kurdistanê pêk hatibû. Bi vê şoreşê mirovahî fêrî çandinî û kedikirina ajelan bûn. Zimanên Arî li ser bingeha vê şoreşê pêş ketine û gihiştine îro. www.bedelboseli.com

Hinek ji van Ariyan diçin Rûsya û ji wir derbasî Ewropa dibin. Niha çand û zimanên li Rûsiya û derdorên wê; Yên li Ewropa neviyên Ariyan in. Ango: Frensî, Ingilîz, Îtalî, Spanî, Elmanî, Swêdî, Rûs, Moldowî, Ûkraynî û yên din neviyên wan in.

Hinek ji wan li Êranê belav dibin, dibin serdest. Welatên wekî Kurdistan, Pakstan, Efxanistan, Ermenîstan, Persiya (Fars), Belûcîstan… di nav sînorên Êrana dîrokî de ne. Navê ÊRAN ji peyva ARYEN peyda bûye.

Hinek Ariyên Kurdistan û Êranî derbasî Hindistanê dibin. Hindistan wek Kurdî xwedî ziman û çanda Arî ye [30B].

Belê van gelên ji Kurdistanê belavî cîhanê bûne ji xwe re digotin 'Arî' / 'Aryen'. Dema em berê xwe didîn kitêba Zerdûştiyan Avestaya 'Pîroz' û kitêba Hindistaniyan a 'pîroz' Rîg Weda’yê wateya peyva Arî/Aryen wiha vedibêje: Pak, Azad, Mezin, Bi binyat û binemal, Mîvanperwer…[30C].

ÊRANZEMÎN

Gotina ÊRAN wateya (ma'neya) 'Welatê Ariyan' dide. Di kitêba pêşiyên kurdan Zerdûştiyan de wekî “Ariyanam” derbas dibe. Îro Faris dibêjin 'Îran' lê demên mêjîn wekî 'Ariyanam' dihat gotin, piştre jêre gotin 'Êran'. Em kurd jî îro dibêjîn 'Êran'. 1935 rêverên dewleta Persiya gotin: 'Em nîjadek Arî ne û ev dewleta Ariyan e lewre navê dewleta me êdî 'Êran' (Welatê Ariyan) e'.

DÎNÊN KU LI KURDISTANÊ PEYDA BÛNE

Peyva "ol" ji "yol" a tirkî peyda bûye. Peyva "dîn" ji kurdiya resen û eslî ye. Pisporên mijarê diyar kieine ku ev peyv ji zimanên Arî derbasî zimanê Erebî bûye. Arî pêşiyên kudan in.
1-) Yezdanî: Dînê YEZDANÎ niha bûye 3 mezheb. Navê wan mezheban ev in: Elewî, Êzidî û Yarisan [30]. Hinek kurd dibêjin Êzdayetî û Elewiyetî ji Zerdûştiyê peyda bûne. Lê ev pir xelet e. Heya niha çi zaniyar û lêkolînên Akademîk, an jî rêveberên wan dînan negotne, "Em zerdûştî ne". Û hîç qebûl jî nakin.

Jixwe dînê wan li beriya Zerdûştiyê (Behdîn) hebû. Zanyarên êzidiyan, nerazîne ku jêre dibêjin Zerdûştî. Mesela yek ji wan zanyarên Êzidiyan Tosinê Reşîd e ku gelek gazincên xwe dike [31].

2-) Zerdûştî: Piştî Huriyan, Çanda Arî li seranserê Kurdistanê dubare serdest, Zerdûşt Pêxemberê Arî tê û xizmeteka mezin ji bo ziman û çanda Ariyan dike. Medeniyeteka pêşketî li seranserê Kurdistanê û Rojhilata Navîn belav kir, bandoreka rewşenbîrî li cîhanê kir. Zerdûşt Pêxemberî li ber da ku dînê Kurdistanî yên mêjîn (qedîm) nû bike. Heger hûn bi Tirkî bizanîn vir bitikînin û nivîsara min a binavê "ÇIMA ZERDÛŞTÎ BO KURDAN GIRIND E" bixwînin. Di vê nivîsarê de çand û medeniyeta Zerdûştiyan ya li Kurdistanê belav kiriye hatiye pêşkêşkirin. Ka çawa zimanê Kurdî kirine zimanê şaristaniyê ew behs jî hatiye kirin.

Mixabin piştî mirina Zerdûşt Pêxemberî pirtûkên wî yên pîroz hatin şewitandin, tenê çend rûpel gihiştine îro. Dînê Zerdûştî pêşkêşî gelan kiriye, piştre hat veguherîn û tehrîbkirin. Ser navê wî hinek pirtûkên ne rast û durist hatin nivîsandin. www.bedelboseli.com

Her wiha, di dîrokê bi kom, gelê yekemîn yê bûye krîstiyan pêşiyên Kurdan in. Dîsa piştî Ereban milletê yekemîn bûye Misliman her kurd in. Hêjayî gotinê ye ku kitêba Cihûyan Talmûtê ji ber qencî û başiyan kurdan desdûr daye ku ji bilî Îbraniyan tenê kurd bibin cihû. Lewma gelek kurdên cihû jî hene.

ÇAVKANÎ

[1]Viladimir Minorsky, Encyclopaedia of Islam, Kurd (Ansîklopediya Îslamê ji aliyê zanistên ewropî ve hatiye amadekirin û zanistên dîrokê di vî warî de wekî otorîteyekê qebûl dikin).
[2] İslam Ansiklopedisi'nde Kurdistan ve Kürtler, Weşanên Doz, Rp: 41 heta 48
[4]Makers of Civilization in Race and History (1929), P.114
[5] Pirtûka “Islam Ansiklopedisinde Kurdistan ve Kurtler” ji aliyê weşanên doz ve hatiye çapkirin. Dirûpelên 41ê heta 48ê.
[6] Ji Zimanên Îndp-Ewropî re arî tê gotin. Zimanên wekî: Kurdî, ingilîzî, frensî, farisî, rûskî, hindî (sindî) û hwd. arî ne. Peyva “îran” wateya “gelen  arî” dihewîne.
[7]http://www.etymonline.com/, “-stan”
[8] Dr. Samar Abbas, Ansîklopediya Îranê , The Glorius Gutians.
[9]E. A. Speiser, Mesopotamian Origins, Philadelphia.
[10]O. L. Vilcheviskj, Kurd, Rp. 53, Weşanên Pirtûkxaneya Aslîxan Yildirim.
[11]Izady, Kurtler, S. 71, Doz Yayinlari.
[12]Mehmed Emîn Zekî Beg, Dîroka Kurd û Kurdistanê, Rp. 72, Weşanên Avesta.
[13]Mehmed Emîn Zekî Beg, Dîroka Kurd û Kurdistanê, Rp. 79, Weşanên Avesta.
[14]Izady, Kurtler, S. 75, Doz Yayinlari.
[15]Anadolu Kültür Tarihi, Ekrem Akural, S. 174, TUBITAK
[16]P. Larch, P.1, Rp. 2.
[17]Siddiq Skender, Brief Historyof Kurdsand Kurdistan, Rp. 5.
[18]O. L. Vilcheviskj, Kurd, Rp. 177, Weşanên Pirtûkxaneya Aslîxan Yildirim.
[19]George Rawlinson, Medya Kralligi, S.7- 8, Doz Yayinlari.
[20]Izady, Kurtler, S. 84, Doz Yayinlari.
[21]Izady, Kurtler, S. 84, Doz Yayinlari.
[22]Kurdisan Tarihi, Lazarev, Mihoyan, Vasilyeva, Gasratyan, Jigalîna, Rp. 52-64
[23]Islam Ansoklipedisinde Kurtler ve Kurdistan, Minorsky, Bois, Mac Kenzie, Rp. 54-63, 70, 97.
[24]Izady, Kurtler, S. 105-119,  , Doz Yayinlari.
[25]Mehmed Emîn Zekî Beg, Dîroka Kurd û Kurdistanê, Rp. 307-509, Weşanên Avesta.
[26]Ji bo van zaraveyan hinek navên cida jî hene. Mînak: Ji bo “kirdkî” dibêjin “dimilî” jî. Ji bo beşeka “Lorî” dibêjin “bextiyarî” an jî “lekî”... Dîsa ji bo “goranî” dibêjin “hewremanî”. Bi eslê xwe nav çend cida bin jî heman zarave ne..
[27]Kurdiya ku niha kurd pê diaxivin çend arî be jî, kurdiya mêjîn a ku pêşiyên kurdan Hurriyan û Urartuyan diaxaft ne Îndo-Ewropî ye. Malbateka bi serê xwe bûn û niha ew malbat tune ye (Diakonov û Starostin 1986).
[28]Samî Tan, Rêziman û Rastnivîsa Zaraveyê Kurmancî, Rp. 14, Weşanên Enstîtûya Kurdî ya Stenbolê.
[29]Mehrdad R. Izady, Kurtler, S. 187, Doz Yayinlari
[30A] J. P. Mallory, In Search of The Indo-Ewropians, P. 255, T&H
[30B] J. P. Mallory, In Search of The Indo-Ewropians, P. 255, T&H
[30C] Ancyclopaedia Iranica, “Aryans”, Aryan”
[31] Tosinê Reşîd, Êzdiyatî, r. 27-34, Weşanên Lîs
ANASAYFA ve İLGİLİ HABERLER için BURAYI tıklayın